Cúng ông Công ông Táo ba miền Bắc, Trung, Nam: lễ vật, cá chép hay ngựa giấy và lời khấn khác nhau ở đâu
Trả lời ngắn: Cùng một ngày 23 tháng Chạp, mỗi miền tiễn ông Táo một kiểu. Miền Bắc có cá chép sống và mũ áo ba bộ; miền Trung nhiều nơi dùng ngựa giấy, cá giấy; miền Nam có nhà thờ ông Táo ở bếp, thay bài vị, cúng chè xôi, kẹo mè. Lời khấn cốt lõi giống nhau, khác ở cách gọi và vài câu riêng. Bài này so sánh ba miền và đưa một bản văn khấn có chỗ [điền] dùng được cho mọi miền.
Điểm chung của ba miền
Ở đâu cũng coi ngày 23 tháng Chạp là ngày Táo quân về trời, cũng dọn dẹp bếp, cũng thắp hương thưa chuyện một năm, xin lượng thứ và xin phù hộ năm mới. Lời khấn ba miền đều có ba phần: kính mời, thưa việc, cầu xin.
Chỗ khác nằm ở lễ vật, phương tiện "đưa" ông Táo, và nơi đặt mâm.
Miền Bắc: cá chép và mũ áo
Miền Bắc nổi bật với cá chép sống, thả sau lễ. Mũ áo Táo quân gồm hai mũ ông, một mũ bà, có màu theo ngũ hành của năm. Mâm thường là mâm cỗ mặn: gà luộc, xôi, giò, canh măng hoặc canh bóng, có nơi mâm chay.
Lễ thường đặt ở bàn thờ gia tiên, có nhà đặt ở bếp. Cúng xong hóa mũ áo, mang cá đi thả.
Miền Trung: ngựa giấy, cá giấy
Ở nhiều nơi miền Trung, gia đình dùng ngựa giấy hoặc cá chép giấy làm phương tiện cho ông Táo, hóa cùng mũ áo. Mâm cúng có thể là mâm cơm, có nơi cúng chè, bánh in, hoa quả. Một số vùng cúng cả "ông Táo" và "ông Công" như hai lễ gần nhau.
Cách làm khác nhau giữa các tỉnh, có khi giữa các làng.
Miền Nam: bàn thờ ông Táo ở bếp
Nhiều nhà miền Nam có bàn thờ ông Táo nhỏ đặt trong bếp, thường là một khám gỗ, có bài vị "Định phúc Táo quân". Ngày 23, gia đình lau dọn khám, thay bài vị, cúng chè, xôi, kẹo mè xửng, hoa quả, có nhà cúng thêm mâm cơm. Không phổ biến việc thả cá sống.
Kẹo mè xửng, kẹo dẻo được dân gian giải thích cho ông Táo "ngọt miệng" khi tâu với trời.
So sánh nhanh ba miền
| Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam | |
|---|---|---|---|
| Phương tiện | Cá chép sống | Ngựa giấy, cá giấy | Thường không có, hoặc ngựa giấy |
| Mũ áo | Ba bộ, màu theo năm | Có | Có, kèm thay bài vị |
| Nơi đặt mâm | Bàn thờ gia tiên hoặc bếp | Bếp hoặc bàn thờ | Khám ông Táo trong bếp |
| Món đặc trưng | Mâm cỗ, xôi gà | Chè, bánh in | Chè, xôi, kẹo mè xửng |
Bảng trên là xu hướng chung, mỗi gia đình có thể khác.
Lời khấn khác nhau ở đâu
Danh xưng phổ biến ở miền Bắc là "Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân". Ở miền Nam, nhiều nhà gọi "Định phúc Táo quân" hoặc gọi nôm "ông Táo". Miền Trung có nhà khấn cả "ông Công", "ông Táo" riêng.
Phần nội dung xin lượng thứ, xin phù hộ gần như giống hệt nhau. Người khấn dùng cách gọi quen với gia đình mình.
Bài văn khấn dùng chung cho ba miền
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần, mỗi lần một vái)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Ngài Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân (Định phúc Táo quân).
Con kính lạy chư vị thần linh cai quản trong nhà này.
Hôm nay là ngày [điền] tháng [điền] năm [điền tên năm can chi], nhằm ngày [điền ngày dương lịch].
Tín chủ con là [điền họ tên người khấn], cùng toàn gia quyến, ngụ tại [điền số nhà, đường, phường hoặc xã, tỉnh hoặc thành phố].
Nhân ngày hai mươi ba tháng Chạp, Táo quân về trời, gia đình con thành tâm sắm lễ, kính dâng trước án. Năm qua gia đình có điều gì thiếu sót, cúi xin Tôn thần lượng thứ, tâu điều lành với Thượng đế.
Cúi xin Tôn thần phù hộ cho gia đình con năm mới bình an, khỏe mạnh, làm ăn thuận lợi, bếp lửa ấm êm.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Người khấn chọn một trong hai danh xưng trong ngoặc cho quen miệng.
Vợ chồng khác miền theo nếp nào
Gia đình có vợ chồng từ hai miền thường theo nếp nhà chồng hoặc nhà có bàn thờ chính. Cũng có nhà kết hợp: mâm cỗ kiểu Bắc, thêm đĩa kẹo mè xửng kiểu Nam. Không có gì sai.
Bàn nhau trước Tết để mua đồ cho đủ, tránh chuyện "nhà anh không có cá chép thì sao".
Người miền Bắc sống ở miền Nam và ngược lại
Người Bắc vào Nam lập nghiệp vẫn giữ cá chép, mũ áo; ở chợ miền Nam nhiều nơi có bán cá chép dịp 23. Người Nam ra Bắc có thể tìm mua kẹo mè xửng, giữ khám ông Táo. Nếp nhà đi theo người.
Việc giữ nếp quê ở nơi xa cũng là một cách con cháu nhớ gốc.
Những điểm nên thống nhất trong gia đình
- Cúng ngày nào, giờ nào.
- Đặt mâm ở đâu.
- Dùng cá sống hay cá giấy.
- Có hóa vàng không, hóa ở đâu.
- Ai đứng khấn.
Thống nhất năm điều này trước, ngày 23 sẽ nhẹ nhàng.
Giữ nếp mà vẫn gọn
Dù theo miền nào, có thể gọn bớt: giảm vàng mã, mâm chay thay mâm mặn, cá giấy thay cá sống nếu không có chỗ thả. Phần cốt lõi là lời thưa thành tâm và căn bếp sạch sẽ.
Nhiều cụ cao tuổi chia sẻ rằng ngày xưa nhà nghèo chỉ có nén hương và đĩa xôi, vẫn đủ lễ ông Táo.
Ngày cúng có khác giữa các miền không
Phần lớn ba miền đều cúng ngày 23 tháng Chạp. Một số nơi ở miền Trung, miền Nam cúng từ ngày 22 hoặc tối 23. Lý do chung là thuận tiện cho gia đình, không phải lệ bắt buộc.
Người ở xa quê có thể cúng theo ngày nơi mình đang sống, không cần trùng giờ với quê.
Nhiều gia đình ở thành phố lớn chọn cúng vào tối 22 hoặc sáng sớm 23 để kịp đi làm. Không có miền nào coi việc này là sai lệ, miễn là cúng trước khi Táo quân lên đường theo cách hiểu dân gian.
Mâm cỗ ông Táo ở miền Bắc chi tiết hơn
Mâm cỗ miền Bắc thường có gà luộc ngậm hoa hồng, xôi gấc hoặc xôi đậu, giò lụa, canh măng hoặc canh bóng, nem rán, đĩa rau xào. Nhà làm gọn có thể chỉ xôi gà. Mâm này cúng xong cả nhà cùng ăn bữa trưa.
Các món giống mâm cỗ Tết, nên nhiều nhà coi bữa cơm ông Táo là "tập dượt" cho mâm cỗ tất niên.
Nhà ở thành phố không tìm được cá chép sống có thể dùng cá giấy, vẫn đúng tinh thần lễ miền Bắc. Một số chợ ở Hà Nội bán cá chép đựng trong chậu nhựa nhỏ từ sáng sớm ngày 22, 23; mua sớm cá khỏe hơn.
Kẹo mè xửng và chè xôi miền Nam
Mâm ông Táo ở nhiều nhà miền Nam ngọt nhiều hơn mặn: chè trôi nước, xôi, bánh in, kẹo mè xửng, kẹo dẻo. Dân gian giải thích cho ông Táo ngọt miệng khi tâu chuyện nhà. Có nhà thêm mâm cơm như bữa thường.
Kẹo mè xửng, kẹo dẻo nên bày đĩa có nắp, tránh kiến bu khi đặt trong bếp.
Thay bài vị ông Táo trong bếp
Nhiều nhà miền Nam có khám ông Táo dán bài vị giấy ghi "Định phúc Táo quân". Ngày 23, gia chủ gỡ bài vị cũ hóa đi, lau khám, đêm giao thừa dán bài vị mới, thắp đèn, coi như rước ông Táo về.
Khám đặt cao, xa bếp lửa, không đặt ngay trên bếp gas để tránh khói dầu và nguy cơ cháy.
Một số gia đình miền Tây còn giữ ông Táo bằng ba ông đầu rau đất nung trong bếp củi, ngày 23 lau sạch, thay ông đầu rau mới. Nếp này ngày càng hiếm vì nhà nào cũng dùng bếp gas, bếp điện.
Kể cho con nghe chuyện ba miền
Trẻ con thích nghe chuyện vì sao miền Bắc thả cá, miền Nam ăn kẹo mè xửng. So sánh ba miền là cách dạy con về sự đa dạng văn hóa Việt, rằng không có một kiểu Tết duy nhất đúng.
Gia đình muốn có thêm sách về phong tục các miền để đọc cùng con có thể xem tủ sách phong tục, phong thủy tại Thế Giới Phong Thủy.