Cách điền ngày tháng âm lịch, năm can chi và ngày dương lịch trong văn khấn cho khỏi nhầm
Trả lời ngắn: Dòng "Hôm nay là ngày… tháng… năm…" trong văn khấn thường ghi ngày tháng âm lịch, năm theo can chi, có thể thêm ngày dương lịch cho rõ. Ngày âm lịch lấy theo lịch treo tường hoặc lịch trên điện thoại; năm can chi đổi vào dịp Tết Nguyên đán chứ không phải ngày 1 tháng 1 dương lịch. Bài này hướng dẫn cách điền từng ô, cách tính nhanh năm can chi và những lỗi hay gặp.
Dòng ngày tháng trong văn khấn có mấy phần
Khuôn phổ biến là: "Hôm nay là ngày [ngày] tháng [tháng] năm [can chi]". Nhiều bản thêm "nhằm ngày [ngày dương lịch]" hoặc "tiết [tên tiết khí]" khi lễ gắn với tiết như Thanh minh. Một số bản ghi "Duy Việt Nam, tuế thứ…" theo lối cổ.
Không có bản nào là duy nhất đúng. Điều cần là người nghe hiểu ngày hôm đó là ngày nào. Ghi âm lịch là chính, thêm dương lịch cho người trẻ dễ đối chiếu.
Tra ngày âm lịch ở đâu
Lịch blốc treo tường có in ngày âm dưới ngày dương. Điện thoại có ứng dụng lịch âm, hoặc lịch mặc định bật thêm lịch âm. Các trang lịch vạn niên trực tuyến cũng có, nhưng nên dùng nguồn uy tín.
Cẩn thận với tháng nhuận: năm có tháng nhuận, lịch ghi "tháng Tư nhuận" chẳng hạn. Khi điền văn khấn ghi rõ "tháng tư nhuận" để khỏi nhầm với tháng Tư thường.
Năm can chi tính thế nào
Năm can chi gồm một thiên can và một địa chi. Mười can: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Mười hai chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi.
Cách nhẩm can: lấy số cuối của năm dương lịch. Số 4 là Giáp, 5 Ất, 6 Bính, 7 Đinh, 8 Mậu, 9 Kỷ, 0 Canh, 1 Tân, 2 Nhâm, 3 Quý. Ví dụ năm 1990 kết thúc bằng 0 nên là can Canh, năm 2001 kết thúc bằng 1 nên là can Tân.
Cách nhẩm địa chi
Lấy năm dương lịch chia cho 12, xem số dư: dư 4 là Tý, 5 Sửu, 6 Dần, 7 Mão, 8 Thìn, 9 Tỵ, 10 Ngọ, 11 Mùi, 0 Thân, 1 Dậu, 2 Tuất, 3 Hợi.
Ví dụ 1990 chia 12 dư 10 nên là Ngọ; ghép với can Canh thành Canh Ngọ. Năm 2000 chia 12 dư 8 là Thìn, số cuối 0 là Canh, thành Canh Thìn. Cách nhẩm này để kiểm tra; trên thực tế lịch treo tường đã in sẵn tên năm.
Năm can chi đổi vào lúc nào
Năm can chi trong văn khấn đổi vào Tết Nguyên đán, tức mùng một tháng Giêng âm lịch. Từ ngày 1 tháng 1 dương lịch đến trước Tết, văn khấn vẫn ghi năm can chi cũ.
Ví dụ lễ tạ đất, ông Công ông Táo, tất niên đều diễn ra trước Tết nên dùng tên năm cũ. Lễ giao thừa là lúc chuyển năm: bài khấn tiễn năm cũ ghi năm cũ, phần đón năm mới nhắc năm mới.
Ghi tháng âm lịch bằng chữ hay bằng số
Có thể ghi "tháng Giêng", "tháng Chạp" cho tháng 1 và tháng 12 âm lịch theo cách gọi quen thuộc. Các tháng khác ghi "tháng hai", "tháng ba"… Viết bằng chữ khi đọc nghe trang trọng hơn số, nhưng ghi số cũng không sai.
Ngày mùng một đến mùng mười thường đọc là "mùng". Ngày rằm là ngày 15 âm lịch. Văn khấn ghi "ngày rằm" thay cho "ngày mười lăm" là cách quen dùng.
Có nên ghi thêm ngày dương lịch
Không bắt buộc, nhưng ghi thêm giúp con cháu sau này đọc lại tờ văn khấn biết chính xác ngày nào. Nhiều gia đình lưu văn khấn giỗ trong sổ; có ngày dương lịch thì dễ tra lại.
Cách ghi gọn: "nhằm ngày [ngày] tháng [tháng] năm [năm] dương lịch". Đọc lên không làm lời khấn kém trang trọng.
Tiết khí trong văn khấn
Một số lễ gắn với tiết khí như Thanh minh, Đông chí. Tiết khí tính theo mặt trời, ngày âm lịch xê dịch mỗi năm. Khi khấn, có thể thêm "tiết Thanh minh" sau ngày tháng.
Không cần tính toán tiết khí; lịch treo tường và ứng dụng lịch đều ghi tên tiết ở đầu mỗi tiết.
Ngày giỗ tính thế nào khi điền
Văn khấn giỗ có thêm ô ngày mất. Ngày mất thường ghi theo âm lịch. Người mất vào tháng nhuận, nhiều gia đình làm giỗ vào tháng thường tương ứng; một số nơi có cách tính khác.
Người mất sau 23 giờ, theo cách tính giờ Tý, có nhà tính sang ngày hôm sau. Đây là chỗ mỗi nhà một lệ; nên hỏi người lớn và ghi rõ vào sổ gia đình để các đời sau theo một cách.
Sống ở nước ngoài thì ghi ngày nào
Ở nước ngoài, ngày âm lịch có thể lệch một ngày so với Việt Nam vì múi giờ. Nhiều gia đình vẫn theo lịch âm Việt Nam để cùng ngày với họ hàng trong nước.
Văn khấn có thể ghi ngày âm lịch theo Việt Nam và thêm ngày dương lịch nơi đang ở. Điều quan trọng là cả nhà thống nhất một cách.
Những lỗi hay gặp khi điền ngày tháng
- Dùng tên năm mới cho lễ diễn ra trước Tết.
- Quên ghi chữ "nhuận" với tháng nhuận.
- Nhầm ngày dương thành ngày âm khi chép từ điện thoại.
- Chép văn khấn năm trước mà quên sửa năm.
- Ghi ngày mất theo dương lịch trong khi cả họ vẫn giỗ theo âm lịch.
Mỗi lần in văn khấn, đọc lại dòng ngày tháng một lượt trước khi thắp hương.
Lưu văn khấn mẫu cho cả năm
Nhiều gia đình soạn sẵn một tệp văn khấn có chỗ trống ngày tháng, mỗi dịp chỉ cần điền và in. Đính kèm bảng ngày giỗ, ngày rằm, mùng một, Tết để cả nhà cùng xem.
Tệp này nên để ở nơi nhiều người trong nhà mở được, tránh chỉ một người giữ.
Đối chiếu bằng hai nguồn khi không chắc
Lịch in có lúc in nhầm, ứng dụng có lúc lỗi múi giờ. Khi có việc quan trọng như giỗ đầu, động thổ, nên đối chiếu ngày âm lịch ở hai nguồn: lịch treo tường và một ứng dụng hoặc trang lịch đáng tin.
Nếu hai nguồn lệch, hỏi nhà chùa hoặc người lớn trong họ. Đừng ngại hỏi; một lần hỏi đỡ một năm áy náy.
Lễ cuối năm và đầu năm: chỗ dễ nhầm nhất
Từ cuối tháng Chạp đến hết tháng Giêng là lúc nhiều lễ nhất và cũng dễ nhầm năm nhất. Lễ tạ đất, ông Táo, tất niên ghi năm cũ; lễ mùng một Tết, khai xuân, vía Thần Tài ghi năm mới. Lễ giao thừa nằm giữa hai năm.
Mẹo đơn giản: in sẵn hai bản văn khấn từ trước, một bản ghi năm cũ cho các lễ trước Tết, một bản năm mới cho các lễ sau Tết, đánh dấu rõ ở góc giấy.
Khi tờ lịch và người lớn nói khác nhau
Có lúc ông bà nhớ ngày giỗ theo cách tính cũ, lịch in lại cho ngày khác, nhất là năm có tháng nhuận. Đừng tranh cãi trước ban thờ. Hỏi lại người lớn cách họ tính, ghi lại vào sổ, và thống nhất cho các năm sau.
Phần lớn nhầm lẫn đến từ tháng nhuận hoặc cách tính giờ mất. Một lần ngồi ghi rõ giúp cả họ yên tâm nhiều năm.
Dụng cụ nhỏ giúp tra ngày nhanh
Một cuốn lịch vạn niên bỏ túi hay lịch blốc trên bàn thờ giúp người lớn tuổi không quen điện thoại vẫn tự tra được. Đặt lịch ở chỗ dễ thấy gần ban thờ.
Ai muốn có một cuốn sách tra lịch, văn khấn theo năm để dùng lâu dài có thể xem gian sách trên Thế Giới Phong Thủy; trên site cũng có công cụ đổi lịch âm dương để kiểm tra nhanh trước mỗi lễ.