Văn khấn lễ Mẫu tại đền, phủ và ban Mẫu trong chùa: Tam tòa Thánh Mẫu, lễ vật và cách khấn
Trả lời ngắn: Lễ Mẫu là lễ dâng Tam tòa Thánh Mẫu: Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, tại các đền, phủ hoặc ban Mẫu trong chùa. Lễ vật thường có hoa, quả, trầu cau, oản; có nơi cho lễ mặn và vàng mã ở ban Mẫu. Bài khấn bên dưới là khuôn ngắn phổ biến, có chỗ [điền], dùng được ở ban Mẫu trong chùa và tại phủ.
Tam tòa Thánh Mẫu là ai
Theo tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, Tam tòa Thánh Mẫu gồm: Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên cai quản miền trời, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn cai quản miền rừng núi, Mẫu Đệ Tam Thoải cai quản miền sông nước. Trong nhiều điện thờ, Mẫu Đệ Nhất được đồng nhất với Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Tục thờ Mẫu Tam phủ đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể.
Cách gọi và thứ bậc giữa các điện có khác nhau ít nhiều. Bài viết theo cách gọi phổ biến; người đi lễ nên hỏi thêm thủ nhang nơi mình đến.
Ban Mẫu trong chùa và điện Mẫu ở đền, phủ
Nhiều chùa miền Bắc có điện Mẫu phía sau hoặc bên cạnh chính điện, theo truyền thống "tiền Phật hậu Mẫu". Đền, phủ là nơi thờ Mẫu chính, có thêm các hàng thánh khác như Ngũ vị Tôn ông, các Chầu, các Ông Hoàng, Cô, Cậu. Khi lễ ở chùa, người đi lễ thường lễ Tam Bảo trước, rồi mới vào điện Mẫu.
Lễ vật dâng Mẫu
- Hoa tươi (hoa sen, hoa huệ, hoa hồng), quả tươi.
- Trầu cau, oản, xôi chè, bánh kẹo.
- Tùy đền phủ: lễ mặn (gà, giò) đặt ở ban được phép.
- Vàng mã nếu đền phủ cho phép, đặt và hóa đúng nơi quy định.
- Tiền công đức bỏ hòm.
Không cần mâm lễ to. Lễ quá cầu kỳ, quá tốn kém không làm lòng thành hơn.
Lễ vật riêng theo từng tòa
Một số nơi giữ lệ dâng lễ theo màu: tòa Thượng Thiên màu đỏ, Thượng Ngàn màu xanh, Thoải màu trắng, thể hiện ở khăn, áo, hoa. Đây là lệ của từng điện, không bắt buộc. Người đi lễ thông thường chỉ cần một lễ chung dâng cả Tam tòa.
Bài văn khấn lễ Mẫu
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy Cửu trùng Thanh vân Lục cung Công chúa.
Con kính lạy Tam tòa Thánh Mẫu: Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn, Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ.
Con kính lạy chư vị Thánh hiền, chư vị Tôn ông, Chầu bà, Ông Hoàng, Cô, Cậu tại [điền tên đền, phủ, chùa].
Con là [điền họ tên], ngụ tại [điền địa chỉ], hôm nay là ngày [điền] tháng [điền] năm [điền] âm lịch.
Con thành tâm đến [điền nơi], kính dâng hương hoa, lễ vật trước cửa Thánh Mẫu.
Cúi xin Thánh Mẫu từ bi chứng giám, phù hộ cho con cùng gia đình bình an, khỏe mạnh, công việc thuận lợi, gia đạo hòa thuận; [điền điều cầu nguyện].
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Giải nghĩa vài cụm trong bài khấn
"Cửu trùng Thanh vân" là chín tầng mây xanh, chỉ cõi trời, nơi theo tích Mẫu Liễu Hạnh vốn là công chúa con Ngọc Hoàng. "Lục cung Công chúa" là danh xưng dành cho Mẫu. "Tôn ông, Chầu bà, Ông Hoàng, Cô, Cậu" là các hàng thánh trong hệ thống Tứ phủ. Người chưa quen có thể khấn nôm: "Con lạy Thánh Mẫu, con là …, xin Mẫu phù hộ cho gia đình con."
Dâng sớ: có cần không
Tại đền phủ, nhiều người nhờ thủ nhang viết sớ, tức văn bản trình bày tên tuổi, địa chỉ, điều cầu nguyện, đọc trước ban Mẫu rồi hóa. Sớ không bắt buộc. Lời khấn chân thành của chính mình đã đủ. Nếu nhờ viết sớ, hỏi rõ chi phí trước, tránh bị nâng giá theo "độ khó" của điều cầu.
Thứ tự lễ ở đền, phủ
Thứ tự phổ biến: lễ ban Công đồng (nếu có) ở ngoài, rồi lễ các ban chính từ trên xuống: Tam tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Tôn ông, các Chầu, Ông Hoàng, Cô, Cậu, cuối cùng ban Sơn Trang hoặc ban Ngũ hổ nếu có. Mỗi điện bố trí khác nhau, nhìn hướng dẫn hoặc hỏi người trông coi. Không cần khấn dài ở mọi ban.
Hầu đồng: xem cho tôn trọng
Ở nhiều đền phủ có nghi lễ hầu đồng, một phần của tín ngưỡng thờ Mẫu, kết hợp hát văn, múa, trang phục theo từng giá đồng. Người đến xem nên giữ trật tự, không chen vào khu hành lễ, không chụp ảnh khi không được phép. Nhận lộc từ người hầu đồng phát là tục vui; không tranh giành, không xô đẩy.
Tỉnh táo trước chiêu "căn đồng", "trình đồng" bắt buộc
Có người bị dọa "có căn" phải ra trình đồng, mở phủ, nếu không sẽ ốm đau, làm ăn thất bại, rồi bị thu những khoản tiền rất lớn. Tín ngưỡng thờ Mẫu không ép buộc ai. Người gặp chuyện buồn, ốm đau kéo dài cần đi khám bệnh, tìm hỗ trợ tâm lý, nói chuyện với gia đình. Đừng để nỗi sợ quyết định việc chi tiền.
Mùa lễ hội Mẫu
Tháng Ba âm lịch là mùa lễ hội lớn ở nhiều đền phủ thờ Mẫu, gắn với câu "tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ". Ngày này rất đông. Đi sớm, giữ đồ cá nhân, không mang theo trẻ quá nhỏ vào chỗ chen lấn, chú ý đường đi ở các phủ trên núi.
Trang phục khi lễ Mẫu
Ăn mặc kín đáo, lịch sự. Nhiều người chọn áo dài hoặc áo màu nhã nhặn. Không mặc đồ quá ngắn, quá hở. Ở những phủ trên núi, đi giày dép chắc chân, mang áo mưa nhẹ, nước uống.
Lộc Mẫu và chuyện mang về
Lộc sau lễ thường là quả, oản, bánh kẹo. Mang về chia cho người nhà như một lời chúc. Không cần mang về những vật phẩm đắt tiền "khai quang tại phủ" theo lời mời chào. Giá trị lớn nhất của chuyến đi lễ là sự bình yên trong lòng.
Những nơi thờ Mẫu nổi tiếng
Ở miền Bắc, phủ Giầy (Nam Định) gắn với Thánh Mẫu Liễu Hạnh, đền Sòng (Thanh Hóa), phủ Tây Hồ (Hà Nội) và đền Bắc Lệ (Lạng Sơn) là những nơi nhiều người tìm về. Miền Nam có tín ngưỡng Bà Chúa Xứ núi Sam (An Giang), cùng nhiều đền miếu thờ Bà. Mỗi nơi có lịch sử, lễ hội và lệ riêng.
Đi lễ ở nơi nổi tiếng, nên tìm hiểu trước giờ mở cửa, quy định gửi xe, lệ lễ vật, tránh bị dẫn dắt mua lễ giá cao ở các hàng ven đường.
Mua lễ ở đâu cho hợp lý
Quanh đền phủ lớn có nhiều hàng bán lễ, giá chênh nhau nhiều. Có thể chuẩn bị lễ từ nhà: hoa, quả, trầu cau, oản. Nếu mua tại chỗ, hỏi giá trước, không để người bán "gói sẵn mâm theo căn" với giá cao. Một lễ đơn giản vẫn đầy đủ lòng thành; lễ to không làm điều cầu dễ thành hơn.
Khấn ở các ban sau Tam tòa
Sau khi lễ Tam tòa Thánh Mẫu, người đi lễ thường vái các ban Tôn ông, Chầu bà, Ông Hoàng, Cô, Cậu. Không cần đọc bài dài ở mỗi ban; khấn ngắn tên mình, nơi ở và lời cầu chung. Nếu chưa biết ban nào thờ ai, nhìn bảng ghi ở ban hoặc hỏi thủ nhang. Lễ đúng ban quan trọng hơn lễ nhiều ban.
Gia đình có người theo tôn giáo khác
Trong một gia đình, có người theo đạo Mẫu, có người theo đạo khác hoặc không theo tôn giáo nào. Người không theo vẫn có thể đi cùng, đứng ngoài tôn trọng, không bắt buộc phải lễ. Tín ngưỡng là chuyện tự nguyện; giữ hòa khí trong nhà là điều mà mọi lời khấn đều cầu mong.
Con cháu đưa ông bà đi lễ Mẫu dù mình không theo, chỉ cần dìu đỡ, giữ đồ, chờ ông bà lễ xong, cũng đã là một cách bày tỏ lòng hiếu thảo rất đẹp.
Tìm hiểu thêm về tín ngưỡng thờ Mẫu
Muốn hiểu sâu, nên tìm các sách nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, đọc về di sản hát văn. Hiểu rồi đi lễ sẽ thấy ý nghĩa hơn. Có thể tham khảo các đầu sách tại Thế Giới Phong Thủy, hoặc tìm ở thư viện, nhà sách các tác phẩm của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian.