Văn khấn giỗ hết (Đại tường) và lễ trừ phục: bài khấn, ngày làm và việc hợp bàn thờ
Trả lời ngắn: Giỗ hết, hay lễ Đại tường, là lễ khép lại thời gian để tang, làm vào năm thứ hai sau ngày mất (có nơi giữ lệ 27 tháng). Sau lễ này gia đình làm lễ trừ phục (bỏ tang) và thường đưa người mất vào bàn thờ chung với gia tiên. Bài khấn mẫu, cách tính ngày và thứ tự việc nằm dưới đây.
Ý nghĩa của lễ giỗ hết
Chữ "hết" ở đây là hết tang. Theo lễ cũ, con cháu để tang cha mẹ ba năm, thực tế là 27 tháng; nhiều gia đình ngày nay rút gọn, làm giỗ hết vào đúng ngày mất năm thứ hai. Lễ Đại tường đánh dấu việc người mất đã thành tổ tiên, con cháu trở lại sinh hoạt bình thường: cưới hỏi, làm nhà, mặc quần áo màu.
Vì vậy giỗ hết có hai phần: phần giỗ như giỗ đầu, và phần trừ phục, tức bỏ khăn tang, có nơi đốt khăn tang hoặc gấp cất đi.
Tính ngày giỗ hết theo lệ nào
Có hai cách phổ biến. Cách thứ nhất làm đúng ngày mất của năm thứ hai (tròn hai năm âm lịch). Cách thứ hai giữ lệ 27 tháng, làm lễ đàm tế (lễ bỏ tang) riêng sau giỗ hết vài tháng. Nhà nào theo cách nào nên hỏi người lớn trong họ; nhiều dòng họ ghi rõ trong gia phả.
Bài văn khấn giỗ hết
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ, chư vị Tôn thần, ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân.
Con kính lạy các cụ Cao Tằng Tổ khảo, Tổ tỷ, nội ngoại gia tiên họ [điền họ].
Hôm nay là ngày [điền] tháng [điền] năm [điền] âm lịch, là ngày giỗ hết (Đại tường) của [điền quan hệ] [điền họ tên], hưởng [thọ / dương] [điền tuổi], mất ngày [điền] tháng [điền] năm [điền] âm lịch, mộ phần táng tại [điền].
Tín chủ con là [điền họ tên], cùng toàn gia con cháu, ngụ tại [điền địa chỉ].
Thời gian thấm thoắt, nay đã mãn tang. Con cháu nhớ ơn sâu nặng, thành tâm sửa biện lễ vật, cỗ bàn, dâng lên trước án.
Kính mời hương linh [điền tên] về hưởng lễ. Từ nay xin được phụng thờ cùng các cụ tổ tiên trên bàn thờ gia tiên, con cháu giữ hương khói muôn đời.
Cúi xin chư vị Tôn thần, gia tiên nội ngoại chứng giám, phù hộ con cháu bình an, gia đạo hưng thịnh.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Thêm câu khấn khi làm lễ trừ phục
Nếu làm lễ trừ phục ngay trong ngày giỗ hết, sau phần trên đọc thêm:
Nay con cháu xin phép trừ phục, cất khăn tang, trở lại sinh hoạt thường ngày, nhưng lòng thương nhớ không bao giờ vơi. Kính xin hương linh [điền tên] cùng chư vị gia tiên chứng giám.
Khăn tang sau đó có nhà đốt ngoài sân, có nhà gấp cất làm kỷ niệm. Nếu đốt, đốt gọn trong thùng kim loại, có người trông.
Việc hợp bàn thờ: đưa người mới mất lên bàn thờ chung
Sau giỗ hết, bát hương và ảnh của người mới mất thường được hợp vào bàn thờ gia tiên. Cách làm phổ biến: lấy một ít tro từ bát hương riêng đổ vào bát hương chung, rồi xử lý bát hương riêng theo lệ nhà (có nơi thả sông, có nơi chôn ở chỗ sạch, có nơi gửi chùa). Ảnh thờ đặt ở hàng dưới các cụ, theo thứ bậc.
Việc này nhiều nhà nhờ người có kinh nghiệm trong họ làm cùng. Không cần mời thầy nếu gia đình đã quen.
Lễ vật cho giỗ hết
- Mâm cỗ đầy đủ như giỗ đầu, có thể nhiều mâm hơn vì khách đông.
- Hương, hoa, nến, trầu cau, rượu.
- Một bộ quần áo giấy hoặc đồ dùng giấy nếu nhà có lệ, đốt ít.
- Phần lễ cho bàn thờ Thổ công.
Không nên vì "lễ cuối" mà làm quá sức. Nhiều gia đình nợ nần sau giỗ hết vì cỗ bàn linh đình; điều đó không phải là báo hiếu.
Sau giỗ hết thì ngày giỗ năm sau là giỗ gì
Từ năm thứ ba trở đi gọi là giỗ thường niên hay cát kỵ, dùng bài khấn chính giỗ thông thường, không còn những câu ngậm ngùi của thời gian để tang.
Giỗ hết khi gia đình theo tôn giáo khác
Gia đình Công giáo hoặc Tin Lành thường có lễ cầu nguyện thay cho văn khấn; có nhà kết hợp cả hai theo cách tôn trọng nhau. Quan trọng là cả nhà thống nhất trước, không để ngày tưởng nhớ thành ngày tranh cãi.
Giỗ hết và chuyện cưới hỏi, làm nhà
Theo nếp cũ, trong thời gian để tang con cháu tránh cưới hỏi, làm nhà. Sau giỗ hết thì các việc này được làm lại. Một số nhà có việc gấp trong thời gian tang thì "cưới chạy tang" trước lễ an táng hoặc xin phép trong lễ cúng. Đây là chuyện của từng gia đình; luật không cấm cưới trong thời gian để tang.
Ghi chép cho đời sau
Ngày giỗ hết là dịp tốt để cập nhật gia phả: ghi ngày mất, nơi an táng, con cháu. Nếu gia phả dòng họ do một người giữ, gửi bản ghi để họ chép vào.
Những lời hù dọa nên tỉnh táo
Quanh lễ giỗ hết hay có lời: "phải cúng giải oan", "phải làm lễ siêu độ mới được hợp bàn thờ", kèm giá tiền lớn. Lễ cầu siêu ở chùa là việc thiện nếu gia đình muốn, nhưng không ai được dọa rằng không làm thì người mất "không siêu thoát". Hỏi kỹ, hỏi nhiều người, và đừng quyết vội.
Thứ tự công việc trong ngày giỗ hết
- Chiều hôm trước: lễ tiên thường, khấn mời người mất về và báo ngày mai mãn tang.
- Sáng ngày giỗ hết: dọn bàn thờ, bày cỗ, người chủ giỗ khấn bài Đại tường.
- Họ hàng, khách thắp hương.
- Lễ trừ phục: khấn thêm câu bỏ tang, cất hoặc đốt khăn tang.
- Hợp bàn thờ: chuyển ảnh và hợp tro bát hương vào bàn thờ chung.
- Hóa vàng (nếu có), hạ lễ, mời mọi người dùng cơm.
Một số nhà tách việc hợp bàn thờ sang ngày khác cho đỡ vội, chọn ngày cuối năm khi bao sái bàn thờ.
Câu khấn khi hợp bát hương
Lúc lấy tro từ bát hương riêng sang bát hương chung, người chủ giỗ thắp hương và khấn ngắn:
Con kính lạy hương linh [điền tên]. Nay đã mãn tang, con cháu xin rước linh vị và hương hỏa của [điền tên] về phụng thờ cùng các cụ tổ tiên. Kính xin các cụ tổ tiên đón nhận, cùng phù hộ con cháu.
Làm chậm, cẩn thận, dùng thìa hoặc tay sạch, không làm đổ tro ra bàn thờ.
Lễ đàm tế theo lệ 27 tháng
Các dòng họ giữ lệ cũ tính tang cha mẹ 27 tháng, tức ba năm theo cách tính xưa. Sau giỗ hết (năm thứ hai) thêm ba tháng nữa mới làm lễ đàm tế, tức lễ bỏ tang chính thức. Bài khấn đàm tế giống phần trừ phục ở trên, thêm câu "nay đã tròn hai mươi bảy tháng". Ngày nay ít nhà còn giữ, nhưng gặp họ còn giữ thì nên theo.
Khi anh em không thống nhất được lệ
Có nhà anh cả muốn làm theo lệ cũ, em út muốn làm gọn. Cách êm nhất là giữ phần cốt lõi (khấn, thắp hương, sum họp) và để phần hình thức theo ý người chủ giỗ. Người đứng ra lo việc cũng là người gánh chi phí lớn nhất, nên cả nhà góp sức và góp tiền rõ ràng, có ghi chép.
Giỗ hết và chuyện sửa mộ
Nhiều gia đình nhân dịp mãn tang xây lại mộ hoặc ốp đá. Việc xây cất trong nghĩa trang có quy định riêng của địa phương về kích thước, vật liệu; nên hỏi ban quản lý nghĩa trang hoặc chính quyền xã trước khi làm, tránh xây xong bị yêu cầu tháo dỡ.
Nếu gia đình tính cải táng (bốc mộ) sau mãn tang, đó là việc lớn, cần đủ thời gian theo tập quán địa phương, có người làm nghề đáng tin, có đồ bảo hộ và tuân thủ quy định vệ sinh của địa phương. Không vì lời "để lâu là ảnh hưởng con cháu" mà làm vội.
Ảnh thờ: thay ảnh mới hay giữ ảnh cũ
Nhiều nhà dùng ảnh thờ in vội trong tang lễ, chất lượng kém hoặc nét mặt không hợp. Dịp hợp bàn thờ là lúc phù hợp để chọn lại một tấm ảnh rõ, đúng cỡ khung, nét mặt hiền hòa. Ảnh cũ không cần đốt; có thể cất trong album gia đình. Khung ảnh nên cùng kiểu với ảnh các cụ trên bàn thờ chung cho gọn mắt, đặt hàng dưới các cụ, đúng thứ bậc: đời trước ở trên, đời sau ở dưới, chồng bên trái vợ bên phải khi nhìn từ ngoài vào theo cách phổ biến.
Sắp xếp bàn thờ chung sau lễ
Hợp bàn thờ xong là lúc nhiều nhà sắp xếp lại bàn thờ cho gọn: thứ tự ảnh, vị trí bát hương, đèn, lọ hoa. Ai muốn tham khảo thêm về cách bày biện và vật phẩm thờ có thể đọc sách thờ cúng, phong thủy tại Thế Giới Phong Thủy; bàn thờ gọn, sạch, đúng thứ bậc đã là trang nghiêm.