Văn khấn giỗ khi con cháu ở xa quê: cúng giỗ tại nhà riêng, thờ vọng và khấn hướng về quê
Trả lời ngắn: Con cháu sống xa quê, không về kịp ngày giỗ, vẫn có thể làm lễ tại nhà mình, gọi là cúng vọng: thắp hương, dâng mâm cơm và khấn hướng về nơi đặt bàn thờ chính ở quê. Bài khấn cần nói rõ mình khấn vọng từ đâu. Việc này không thay lễ ở nhà thờ chính, nhưng giữ được sự nhớ và nếp nhà.
Cúng vọng là gì
"Vọng" nghĩa là hướng về từ xa. Người Việt từ lâu đã có lệ vọng bái: người làm quan xa nhà vọng bái cha mẹ, người đi lính vọng về quê, lễ vọng ở các đình làng hướng về đền thờ lớn. Ngày nay, khi con cháu đi làm ăn khắp nơi, cúng vọng ngày giỗ trở thành cách giữ mối dây với tổ tiên.
Cúng vọng không phải là lập một bàn thờ chính mới. Bàn thờ chính, bát hương chính vẫn ở nhà người giữ việc thờ cúng, thường là anh trưởng hoặc cha mẹ. Lễ vọng chỉ là một nén hương, một mâm cơm hướng về nơi đó.
Nhà riêng chưa có bàn thờ thì làm thế nào
Không cần lập bàn thờ đầy đủ chỉ để cúng vọng. Có thể dùng một chiếc bàn sạch, kê ở chỗ trang trọng trong nhà, trải khăn, đặt ảnh người mất (nếu có), một bát hương nhỏ hoặc cốc gạo cắm hương, lọ hoa, chén nước, đĩa quả, rồi bày mâm cơm. Xong lễ có thể cất gọn. Nhiều gia đình trẻ ở chung cư làm theo cách này.
Nếu nhà riêng đã có bàn thờ gia tiên nhỏ (thờ vọng thường xuyên), lễ giỗ làm ngay tại đó.
Hướng khấn
Dân gian có cách nói "khấn hướng về quê". Thực tế, người khấn đứng trước bàn thờ hoặc bàn lễ tại nhà mình, không cần xoay theo la bàn về đúng hướng quê. Điều quan trọng là trong lời khấn nêu rõ quê, nơi đặt bàn thờ chính và người đang giữ bàn thờ ở đó.
Bài văn khấn giỗ thờ vọng
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ, chư vị Tôn thần; ngài Thổ công, Táo quân cai quản nơi con đang ở.
Con kính lạy các cụ tổ tiên nội ngoại họ [điền họ], bàn thờ chính đặt tại [điền địa chỉ quê], do [điền tên người giữ bàn thờ] phụng thờ.
Hôm nay là ngày [điền] tháng [điền] âm lịch, ngày giỗ của [điền quan hệ] [điền họ tên], mất ngày [điền] tháng [điền] âm lịch.
Tín chủ con là [điền họ tên], cùng vợ con, hiện ngụ tại [điền địa chỉ nơi đang ở]. Vì đường xa, công việc, con chưa về quê được, nay thành tâm sửa lễ tại nơi ở, thắp nén hương vọng về.
Kính mời hương linh [điền tên] cùng các cụ tổ tiên chứng giám lòng thành. Xin chư vị Tôn thần nơi đây cho phép.
Cúi xin gia tiên phù hộ con cháu nơi xa mạnh khỏe, làm ăn ngay thẳng, sớm ngày về thăm quê.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Phối hợp với người giữ bàn thờ ở quê
Cách đẹp nhất là gọi điện hoặc gọi video cho người ở quê trước giờ lễ, hỏi giờ làm lễ chính để mình thắp hương cùng lúc hoặc ngay sau. Một khoản đóng góp vào cỗ giỗ ở quê, dù nhỏ, cũng là cách chia việc với người ở nhà. Nhiều anh chị em ở xa còn nhờ người ở quê thắp thay một nén hương cho mình.
Mâm cơm vọng nên gồm gì
Mâm cơm vọng không cần cỗ lớn. Một mâm cơm gia đình đủ món, sạch sẽ, có món người mất ưa thích là đủ. Ở nước ngoài, nguyên liệu khác nhà, làm món gần đúng là được: không có lá dong gói bánh chưng thì xôi gấc, không có măng khô thì canh rau. Không nên đặt đồ ăn sẵn còn nguyên bao bì nhựa lên bàn lễ; bày ra đĩa cho tươm tất.
Cúng vọng ở nước ngoài: chuyện khói, lửa và hàng xóm
Nhiều căn hộ ở nước ngoài có đầu báo khói rất nhạy, có nơi cấm đốt nến trong nhà thuê. Có thể dùng hương ngắn, ít khói, đặt gần cửa sổ mở; hoặc thay nến bằng đèn điện. Tuyệt đối không đốt vàng mã trong nhà hay ban công. Nếu ở ký túc xá hoặc nhà thuê chung, nên hỏi chủ nhà trước. Lòng thành không nằm ở làn khói nhiều hay ít.
Gia đình hai bên nội ngoại ở hai nơi
Vợ chồng trẻ thường gặp cảnh giỗ bên nội và bên ngoại rơi gần nhau, mỗi bên một tỉnh. Có thể về một bên, cúng vọng bên còn lại tại nhà riêng. Nói rõ với hai bên gia đình từ trước, đừng để chuyện về quê thành chuyện so bì. Bài khấn vọng ở trên dùng được cho cả nhà nội lẫn nhà ngoại, chỉ đổi họ và tên.
Dạy con nhỏ về ngày giỗ khi sống xa quê
Trẻ lớn lên ở thành phố hay ở nước ngoài thường không biết mặt ông bà cụ. Ngày cúng vọng là dịp kể cho con nghe ông bà là ai, quê ở đâu, làm nghề gì. Cho con cùng bày hoa, rót nước, thắp hương (có người lớn cầm tay) là cách giữ nếp nhẹ nhàng, không cần giảng giải dài.
Có nên lập bàn thờ vọng thường xuyên
Nhiều gia đình ở xa lâu năm lập một bàn thờ vọng nhỏ tại nhà, thờ ảnh và bát hương vọng. Việc này phổ biến và được chấp nhận. Có lệ xin tro hoặc chân hương từ bát hương chính ở quê về làm bát hương vọng; lệ này tùy từng họ, nên hỏi người lớn. Bàn thờ vọng đặt ở chỗ cao, sạch, không đối diện nhà vệ sinh, không ngay dưới gầm cầu thang.
Câu khấn ngắn cho người bận rộn
Nếu chỉ kịp thắp nén hương trước giờ làm: "Con là [tên], hôm nay ngày giỗ [bố/mẹ/ông/bà] con là [tên]. Con ở xa chưa về được, con thắp nén hương này vọng về quê, mời [bố/mẹ] về chứng lòng con. Con xin phù hộ cả nhà bình an." Ngắn, nhưng đủ tên, đủ ngày, đủ lòng.
Những điều nên tránh khi cúng vọng
- Tránh đặt bàn lễ tạm ở nơi ẩm thấp, cạnh thùng rác, đối diện nhà vệ sinh.
- Tránh để nến cháy khi không có người trong nhà.
- Tránh đặt mâm cơm qua đêm; hạ lễ trong ngày, đồ ăn cất tủ lạnh.
- Tránh mua đồ thờ đắt tiền chỉ vì bị dọa "thờ vọng không có cái này là vô dụng".
Cúng vọng cho người mới mất trong năm đầu
Nếu người thân vừa mất trong năm và con cháu ở xa không về được giỗ đầu, lễ vọng vẫn làm được nhưng nên trang nghiêm hơn: mặc đồ tối màu, có ảnh người mất, bài khấn thêm câu thương tiếc như giỗ đầu. Nhiều người ở xa chọn về quê vào giỗ đầu và giỗ hết, còn các năm sau mới cúng vọng; nếu sắp xếp được thì đó là cách trọn vẹn nhất với người ở nhà.
Giờ cúng khi lệch múi giờ
Con cháu ở nước ngoài thường băn khoăn cúng theo giờ quê hay giờ nơi mình ở. Không có quy định cứng. Cách phổ biến là cúng vào ngày âm lịch tương ứng theo lịch Việt Nam, giờ thuận tiện của mình; hoặc thắp hương cùng lúc với người ở quê qua cuộc gọi video. Điều quan trọng là đúng ngày giỗ và có lòng nhớ, không phải đúng từng phút.
Tra ngày âm lịch khi ở nước ngoài
Ngày âm lịch Việt Nam và âm lịch Trung Quốc đôi khi lệch nhau một ngày vì múi giờ tính khác. Người ở nước ngoài nên tra theo lịch vạn niên của Việt Nam, không theo lịch âm in ở cửa hàng châu Á địa phương. Nhiều ứng dụng lịch Việt cho phép đặt nhắc ngày giỗ hằng năm, rất tiện để không quên.
Hạ lễ và chia lộc
Hạ lễ sau khi hương cháy gần hết. Mâm cơm vọng thì cả nhà cùng ăn, có thể mời bạn bè người Việt gần nhà, coi như một bữa cơm sum họp nhỏ. Hoa quả chia cho hàng xóm cũng là cách đẹp, vừa giải thích về phong tục của mình, vừa tạo thiện cảm. Đồ ăn không dùng hết nên cất tủ lạnh, không để bàn lễ qua đêm.
Đồ dùng cho bàn thờ vọng gọn
Một bộ đồ thờ vọng gọn chỉ cần bát hương nhỏ, lọ hoa, chén nước, đèn và khung ảnh. Gia đình ở chung cư có thể tham khảo thêm các vật phẩm bày bàn thờ nhỏ, tượng Phật cỡ vừa ở quầy tượng Phật và vật phẩm tại Thế Giới Phong Thủy; chọn cỡ hợp chiều ngang bàn, chất liệu dễ lau chùi.