Văn khấn tiên thường hôm trước ngày giỗ: lễ cáo giỗ, bài khấn và việc cần làm buổi chiều
Trả lời ngắn: Lễ tiên thường (còn gọi là lễ cáo giỗ) làm vào chiều hôm trước ngày giỗ chính, để thưa với gia tiên và thần linh rằng ngày mai con cháu làm giỗ, xin phép và mời người đã khuất về hưởng lễ. Lễ gọn: hương, hoa, nước, quả, có nhà thêm chén rượu và đĩa xôi. Bài khấn dưới đây có chỗ [điền] để ghi đúng tên, tuổi, ngày giỗ.
Tiên thường là gì và vì sao phải làm trước một ngày
Chữ "tiên thường" nghĩa đen là nếm trước. Người xưa quan niệm ngày giỗ là ngày người đã khuất trở về với con cháu, nên hôm trước phải có lời thưa, giống như khi mời một bậc bề trên đến nhà thì phải báo trước cho đàng hoàng. Lễ này còn gọi là lễ cáo giỗ, cáo yết, hay đơn giản là "cúng chiều hôm trước".
Trong nếp giỗ truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ, ngày giỗ có hai lễ: tiên thường chiều hôm trước và chính kỵ ngày hôm sau. Nhiều gia đình miền Trung và miền Nam gọi khác, có nơi chỉ làm một lễ chính, có nơi làm lễ "cúng đêm" trước rồi sáng mới làm cỗ. Không có cách nào sai, chỉ có cách hợp với nếp nhà mình.
Ai đứng khấn lễ tiên thường
Người đứng khấn thường là người chủ giỗ: con trưởng, cháu đích tôn, hoặc người đang giữ bàn thờ. Nếu người chủ giỗ đi vắng, vợ hoặc con lớn trong nhà có thể thay, chỉ cần trong bài khấn nói rõ mình khấn thay cho ai. Trong một gia đình đông anh em, người khác chưa tới cũng không sao, lễ tiên thường không cần đủ mặt.
Con gái đã đi lấy chồng vẫn có thể về thắp hương và khấn trong lễ tiên thường ở nhà cha mẹ đẻ. Chuyện "con gái không được khấn" là lệ cũ của từng họ, ngày nay nhiều nhà đã bỏ. Gia đình có người lớn tuổi giữ lệ thì nên hỏi trước cho êm.
Lễ vật cho buổi tiên thường
Lễ tiên thường không cần cỗ. Phần nhiều gia đình chỉ chuẩn bị:
- Hương, một đôi nến hoặc đèn dầu nhỏ.
- Một bình hoa tươi, ưu tiên hoa cúc, hoa huệ hoặc hoa sen theo mùa.
- Chén nước sạch, chén rượu nhỏ nếu nhà có lệ.
- Một đĩa quả, một đĩa trầu cau.
- Có nhà thêm đĩa xôi, đĩa chè, hoặc món người mất lúc sinh thời ưa thích.
Vàng mã không bắt buộc. Nếu gia đình có lệ hóa vàng thì nên để tới lễ chính, và chỉ hóa một ít ở chỗ an toàn, tránh khói trong phòng kín.
Giờ nào làm lễ tiên thường
Thường là buổi chiều hoặc chập tối hôm trước ngày giỗ, khoảng sau ba giờ chiều tới trước khi trời tối hẳn. Một số nhà làm từ trưa nếu hôm sau đông khách. Không có giờ hoàng đạo bắt buộc cho lễ này; điều quan trọng là người trong nhà đã sắp xếp xong bàn thờ, quét dọn sạch sẽ và có mặt người chủ lễ.
Bài văn khấn tiên thường đầy đủ
Bản dưới đây là khuôn phổ biến trong các sách văn khấn cổ truyền, được viết lại cho dễ đọc. Chỗ trong ngoặc vuông là phần cần điền.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần, mỗi lần một vái)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ, chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần cai quản trong xứ này.
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, Bá thúc, Cô di, nội ngoại gia tiên họ [điền họ].
Hôm nay là ngày [điền] tháng [điền] năm [điền] âm lịch, là ngày tiên thường trước ngày giỗ của [điền quan hệ, ví dụ: Hiển khảo / Hiển tỷ] [điền họ tên], mất ngày [điền] tháng [điền] âm lịch.
Tín chủ con là [điền họ tên], cùng toàn gia con cháu, ngụ tại [điền địa chỉ].
Nhân ngày mai là ngày giỗ, con cháu thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật, kính cáo trước án, xin phép chư vị Tôn thần, mời hương linh [điền tên] về chứng giám lòng thành, ngày mai con cháu sum họp làm giỗ.
Cúi xin chư vị Tôn thần cho phép hương linh được về hưởng lễ; xin gia tiên phù hộ con cháu mạnh khỏe, gia đạo yên vui.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Cách điền từng chỗ trong bài cho đúng
Phần ngày tháng ghi theo âm lịch của ngày làm lễ, tức hôm trước ngày giỗ. Phần ngày mất ghi ngày âm lịch người thân qua đời. Cách xưng hô theo lệ: cha đã mất xưng "Hiển khảo", mẹ đã mất xưng "Hiển tỷ"; ông nội là "Hiển tổ khảo", bà nội là "Hiển tổ tỷ". Nếu không quen các chữ Hán này, khấn nôm "bố con là ông…", "mẹ con là bà…" vẫn trọn lòng thành.
Họ tên người mất nên đọc đủ họ, tên đệm và tên. Nhà nào còn giữ tên húy (tên kiêng gọi khi sống) thì chỉ đọc trong lễ, không viết công khai ra giấy dán tường. Địa chỉ ghi nơi đặt bàn thờ, không nhất thiết là hộ khẩu.
Thứ tự thắp hương và khấn
- Lau bàn thờ, thay nước, cắm hoa, bày quả.
- Thắp nến hoặc bật đèn thờ.
- Thắp hương ở bát hương gia tiên, có nhà thắp thêm ở bàn Thổ công.
- Chắp tay, vái ba vái rồi đọc bài khấn, giọng vừa đủ nghe.
- Đọc xong vái ba vái, đứng chờ một lúc cho hương cháy, rồi lui ra.
Không cần chờ hết tuần hương mới làm việc khác. Người trong nhà tiếp tục chuẩn bị cỗ cho ngày mai.
Tiên thường khi con cháu ở xa không về kịp
Nếu người chủ giỗ ở xa, người đang trông nom bàn thờ cứ làm lễ tiên thường như thường lệ và khấn "con khấn thay cho anh/chị [điền]". Người ở xa có thể tự thắp một nén hương nơi mình ở, khấn ngắn hướng về quê. Việc này không thay được lễ ở nhà, nhưng giữ được sự nhớ.
Những điều kiêng hay được nhắc và nên hiểu sao
Dân gian nhắc nhiều điều: không cãi cọ trong ngày giỗ, không để mèo chó lên bàn thờ, không đặt đồ ăn thừa lên ban. Những điều này đều có lý ở chỗ giữ sự trang nghiêm và sạch sẽ. Còn các lời như "làm sai một chữ thì người mất không về", "thiếu món này thì không linh" là chuyện nên bỏ ngoài tai. Lòng thành và sự chu đáo mới là phần cốt lõi.
An toàn nến và hương trong buổi chiều
Buổi chiều trước ngày giỗ trong nhà thường bận rộn, trẻ con chạy nhảy, bếp đỏ lửa. Nến trên bàn thờ nên đặt trong đế chắc, cách xa rèm, xa khung ảnh giấy. Khi cả nhà ra ngoài hoặc đi ngủ, tắt nến thật, chỉ giữ đèn điện nếu cần. Bát hương nên có lớp cát hoặc tro đủ dày để chân hương không đổ.
Phân biệt tiên thường với chính kỵ
| Mục | Tiên thường | Chính kỵ (giỗ chính) |
|---|---|---|
| Thời điểm | Chiều hôm trước | Sáng hoặc trưa ngày giỗ |
| Ý nghĩa | Thưa trước, mời người mất về | Dâng cỗ, tưởng nhớ, con cháu sum họp |
| Lễ vật | Hương hoa, quả, nước, ít xôi chè | Cỗ mặn hoặc chay đầy đủ |
| Người dự | Gia đình trong nhà | Cả họ hàng, khách mời |
| Bài khấn | Ngắn, nội dung xin phép | Đầy đủ, có kể công đức người mất |
Nhà neo người thì gộp lễ được không
Nhiều gia đình ở thành phố chỉ làm một lễ duy nhất vào ngày giỗ. Khi đó bài khấn chính kỵ thêm một câu "con xin phép chư vị Tôn thần cho hương linh về hưởng lễ" là trọn ý của lễ tiên thường. Người lớn trong họ nếu vẫn giữ lệ hai lễ thì mình nên theo, vì giỗ cũng là dịp giữ hòa khí trong nhà.
Ví dụ một bài khấn đã điền sẵn
Để dễ hình dung, giả sử ông Nguyễn Văn An mất ngày mùng tám tháng Ba âm lịch, con trưởng là Nguyễn Văn Bình ở xã Yên Lạc. Chiều mùng bảy tháng Ba, anh Bình đọc: "Hôm nay là ngày mùng bảy tháng Ba âm lịch, là ngày tiên thường trước ngày giỗ của Hiển khảo Nguyễn Văn An. Tín chủ con là Nguyễn Văn Bình cùng toàn gia con cháu, ngụ tại thôn Đông, xã Yên Lạc…". Tên, địa danh ở đây chỉ để minh họa; khi khấn thật, thay bằng thông tin của nhà mình.
Chuẩn bị gì thêm cho ngày giỗ hôm sau
Buổi tối hôm tiên thường là lúc tiện nhất để kiểm lại: danh sách khách, mâm bát đủ chưa, bàn thờ có cần thay bát nước, thay hoa không. Một số nhà dùng lúc này để soát lại ảnh thờ, lau khung kính. Nếu muốn sắm thêm đồ thờ cúng hay vật phẩm đặt ban thờ cho trang nghiêm, có thể xem quầy tượng và vật phẩm thờ tại Thế Giới Phong Thủy, nhưng không cần sắm mới cho mỗi kỳ giỗ; đồ cũ sạch sẽ là đủ.