Văn khấn rằm tháng Giêng (Tết Thượng nguyên): khấn gia tiên, thần linh và lễ Phật tại gia
Trả lời ngắn: rằm tháng Giêng (ngày mười lăm tháng Giêng âm lịch) là ngày rằm đầu tiên của năm, gọi là Tết Thượng nguyên. Gia đình thường cúng thần linh và gia tiên tại nhà, nhiều người đi lễ chùa. Văn khấn có cấu trúc như rằm thường nhưng nêu rõ "nhân tiết Thượng nguyên" và cầu cho cả năm mới.
Tết Thượng nguyên có gì khác rằm thường
Theo lịch truyền thống, một năm có ba ngày "nguyên": Thượng nguyên rằm tháng Giêng, Trung nguyên rằm tháng Bảy và Hạ nguyên rằm tháng Mười. Rằm tháng Giêng mở đầu năm nên được coi trọng nhất, có câu truyền miệng "lễ Phật quanh năm không bằng ngày rằm tháng Giêng".
Câu đó nên hiểu là lời nhắc làm việc thiện, giữ lòng tốt ngay từ đầu năm, chứ không phải lời đe rằng không đi lễ ngày này thì cả năm mất lộc. Người ốm, người bận, người ở xa vẫn có thể thắp nén hương ở nhà với cùng tấm lòng.
Sắp lễ: chay hay mặn
Nhiều gia đình làm hai mâm: mâm chay dâng Phật (nếu có ban Phật) và mâm cỗ dâng gia tiên. Nhà không thờ Phật thì một mâm dâng gia tiên là đủ, mặn hay chay tùy điều kiện.
| Mâm | Gợi ý món | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lễ Phật | Hoa sen hoặc huệ, quả tươi, chè trôi nước, xôi, oản | Không dùng đồ mặn, không dùng vàng mã ở ban Phật |
| Lễ thần linh | Hương, hoa, quả, trầu cau, rượu, có thể thêm đĩa xôi | Đặt trước khi cúng gia tiên |
| Lễ gia tiên | Mâm cơm theo nếp nhà: xôi, gà luộc, canh, nem hoặc mâm chay | Không cần thịnh soạn hơn mâm cơm Tết |
Chè trôi nước, bánh trôi xuất hiện nhiều vào rằm tháng Giêng vì tượng trưng sự tròn đầy; không phải món bắt buộc.
Văn khấn gia tiên rằm tháng Giêng
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, chư vị Tôn thần, ngài Bản gia Táo quân, ngài Bản gia Thổ địa Long mạch Tôn thần.
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, Hiển khảo, Hiển tỷ, nội ngoại tiên tổ họ [điền họ].
Tín chủ con là [họ tên], cùng toàn gia quyến, ngụ tại [địa chỉ].
Hôm nay là ngày Rằm tháng Giêng năm [điền năm can chi], nhân tiết Thượng nguyên, tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật, kim ngân, trà quả, thắp nén tâm hương dâng lên trước án.
Kính mời các cụ tiên tổ nội ngoại về chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Cúi xin phù hộ cho toàn gia chúng con năm mới mạnh khỏe, bình an, công việc hanh thông, học hành tấn tới, gia đạo hòa thuận.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám. Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Cụm "kim ngân" chỉ vàng mã. Nhà không đốt vàng mã thì bỏ hai chữ đó đi, bài vẫn trọn vẹn.
Văn khấn thần linh rằm tháng Giêng
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ chư vị Tôn thần, ngài Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân, ngài Bản gia Thổ địa Long mạch Tôn thần, các ngài Thần linh cai quản xứ này.
Tín chủ con là [họ tên], ngụ tại [địa chỉ].
Hôm nay ngày Rằm tháng Giêng, tiết Thượng nguyên, tín chủ con thành tâm dâng lễ, cúi xin các ngài chứng giám, che chở cho gia đình trong năm mới được bình yên, ra vào thuận lợi.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám. Nam mô A Di Đà Phật!
Cúng vào giờ nào
Nhiều nhà cúng tối ngày mười bốn hoặc trong ngày rằm. Một số sách lịch có ghi giờ hoàng đạo, ai tin thì chọn giờ đó; ai bận thì cúng lúc cả nhà có mặt. Không có tài liệu cổ nào nói cúng sai giờ là "không được nhận".
Năm nào rằm tháng Giêng rơi vào ngày đi làm, có thể cúng sớm buổi tối hôm trước. Điều này phổ biến ở thành phố và không trái nếp.
Đi lễ chùa ngày rằm tháng Giêng: những điều nên biết
- Chùa lớn ngày này rất đông. Người già, trẻ nhỏ nên đi giờ vắng hoặc lễ ở chùa gần nhà.
- Giữ ví, điện thoại trong túi trước ngực; nơi đông người dễ có móc túi.
- Không cắm hương bừa vào gốc cây, tượng đá; thắp ở lư hương chung của chùa.
- Không đặt tiền lẻ lên tay tượng, nhét vào khe tượng; công đức vào hòm công đức.
- Lễ ở ban Phật dùng lễ chay; đồ mặn và vàng mã không đặt lên ban Phật.
Một số nơi có dịch vụ "dâng sao giải hạn" vào dịp này. Nếu muốn tham gia, hãy hỏi rõ khoản đóng góp là tự nguyện hay bắt buộc, và đừng nghe lời ai bảo năm nay "đại hạn, phải làm lễ lớn mới qua". Hù dọa để bán lễ không phải giáo lý nhà Phật.
Rằm tháng Giêng ở các miền có gì khác
Ở miền Bắc, nhiều gia đình làm mâm cỗ mặn với xôi gấc, gà luộc, canh măng, giống một bữa cỗ Tết nhỏ. Ở miền Trung, ngoài cúng gia đình còn có lễ ở đình, miếu làng. Ở miền Nam, ngày này gắn với chùa và với lễ cúng Thần Tài, Ông Địa ở cửa hàng; nhiều nơi người Hoa có lễ hội đèn lồng Nguyên Tiêu rất đông.
Không cần nhìn sang nhà khác để thấy nhà mình "thiếu". Mâm lễ của mỗi vùng phản ánh sản vật và tập quán của vùng đó. Con cháu sống xa quê có thể làm mâm theo nếp quê mình, hoặc theo nơi đang sống — cả hai đều đúng.
Cúng rằm tháng Giêng ở cửa hàng, văn phòng
Nhiều cửa hàng, công ty làm lễ rằm tháng Giêng như lễ đầu năm thứ hai, sau khai trương đầu xuân. Lễ thường đặt ở ban Thần Tài – Thổ Địa hoặc một mâm trước cửa. Bài khấn dùng mẫu thần linh ở trên, thay địa chỉ nhà bằng địa chỉ cửa hàng và xưng "chủ cơ sở" hoặc "tín chủ đại diện công ty".
Văn phòng trong tòa nhà thường cấm đốt vàng mã và hạn chế lửa. Hãy hỏi ban quản lý trước; nếu không được đốt thì thắp hương điện hoặc chỉ dâng hoa quả, khấn thầm. Một vụ chập cháy vì đốt vàng mã trên ban công văn phòng gây thiệt hại lớn hơn bất kỳ "điềm" nào.
Phóng sinh, thả đèn: làm cho đúng tinh thần
Ngày rằm tháng Giêng có người phóng sinh chim, cá. Phóng sinh vốn là việc thiện trong nhà Phật, nhưng mua chim bắt từ tự nhiên ra thả rồi bị bắt lại, hay thả cá nuôi vào sông lạ khiến cá chết, thì thành ra ngược ý. Nếu muốn làm việc thiện, ủng hộ một quỹ, giúp một người khó khăn, hay chỉ đơn giản là ăn chay một ngày đều có ý nghĩa.
Thả đèn hoa đăng trên sông hồ thì nên dùng đèn bằng vật liệu tự hủy và gom lại sau lễ nếu ban tổ chức có yêu cầu. Lễ đẹp không nên để lại rác trên mặt nước.
Rằm tháng Giêng và chuyện "đi lễ cho kịp"
Mỗi năm, báo chí đều kể chuyện người chen nhau ở các chùa lớn ngày rằm tháng Giêng, nhét tiền vào tay tượng, rải tiền lẻ khắp sân. Một phần vì tin rằng phải lễ đúng ngày rằm mới được phù hộ cả năm. Thực ra lời Phật dạy không gắn phước lành với một ngày lịch hay một nơi đông người; người tu tại gia giữ tâm thiện mỗi ngày quan trọng hơn chen một buổi lễ.
Nếu thích không khí lễ hội, có thể đi chùa vào các ngày trước hoặc sau rằm, vẫn trong tháng Giêng. Ở nhà, cả gia đình thắp nén hương, cùng ăn bữa cơm rằm, rồi làm một việc tốt nhỏ như thăm một người già neo đơn trong xóm — đó cũng là "lễ Phật" theo nghĩa sâu nhất.
Chuẩn bị gì từ ngày mười bốn
Để ngày rằm không vội, có thể mua hoa, quả từ chiều mười bốn, rửa sạch để ráo; lau bàn thờ, thay nước; chuẩn bị sẵn đồ nấu mâm cỗ. Ghi bài khấn đã điền tên, địa chỉ, năm can chi ra giấy. Sáng rằm chỉ còn nấu nướng và bày lễ, người lớn trong nhà đỡ mệt mà lễ vẫn chu đáo.
Nhà có người già yếu thì nên để các cụ ngồi ghế khấn, không cần quỳ lâu; con cháu đứng phía sau chắp tay. Lễ rằm tháng Giêng trọn vẹn là khi người lớn tuổi nhất nhà được ngồi ở mâm cỗ, vui vẻ nhìn con cháu đông đủ, chứ không phải khi mọi người mệt lả vì chuẩn bị.
Sau lễ: thụ lộc và hóa vàng
Sau khi hương tàn khoảng hai phần ba, gia chủ vái tạ, hóa vàng (nếu có) ở nơi thoáng, có chậu kim loại đựng, xa đồ dễ cháy và có người trông tới khi tắt hẳn. Cả nhà cùng thụ lộc mâm cỗ — đây là phần ấm áp nhất của ngày rằm.
Ai muốn chuẩn bị lư hương, đèn thờ dùng cho cả năm có thể xem đèn thờ và đồ thờ tại Thế Giới Phong Thủy; đèn điện an toàn hơn nến nếu nhà hay vắng người.