Văn khấn rằm tháng Mười, Tết Hạ nguyên và lễ cúng cơm mới: nguồn gốc, bài khấn, mâm lễ
Trả lời ngắn: rằm tháng Mười âm lịch là Tết Hạ nguyên, ngày rằm cuối trong ba ngày "nguyên" của năm. Ở nhiều vùng nông thôn, đây là dịp cúng cơm mới: nấu bát cơm từ gạo vụ mùa vừa gặt dâng tổ tiên để báo tin được mùa. Văn khấn giống văn khấn rằm gia tiên nhưng nêu rõ "nhân tiết Hạ nguyên" và lễ "cơm mới".
Ba ngày "nguyên" trong năm
Lịch truyền thống chia ba ngày rằm quan trọng: Thượng nguyên rằm tháng Giêng, Trung nguyên rằm tháng Bảy, Hạ nguyên rằm tháng Mười. Ba ngày này có gốc từ quan niệm Đạo giáo về Tam nguyên, rồi đi vào đời sống dân gian Việt theo cách riêng: rằm Giêng là cầu an đầu năm, rằm Bảy là báo hiếu và xá tội, rằm Mười là tạ ơn mùa màng.
Ở thành phố, rằm tháng Mười ít được nhắc tới hơn hai ngày kia. Nhưng với người từng sống ở làng quê đồng bằng Bắc Bộ, đây là một cái Tết nhỏ ấm áp, thơm mùi gạo mới và cốm.
Lễ cúng cơm mới là gì
Sau vụ gặt mùa, gia đình nông dân lấy mẻ gạo đầu tiên nấu cơm, cúng tổ tiên trước khi cả nhà ăn. Lễ này có tên là cúng cơm mới hay Tết cơm mới. Ý nghĩa rất giản dị: báo với ông bà rằng năm nay có lúa, cảm ơn trời đất và người đi trước đã khai phá ruộng vườn.
Ngày cúng cơm mới không cố định ở mọi nơi. Có làng cúng đúng rằm tháng Mười, có làng cúng vào ngày mồng mười tháng Mười, có nơi cúng ngay sau khi gặt xong. Ở miền Trung và miền Nam, lễ "cúng lúa mới" cũng có nhưng lịch theo mùa vụ từng vùng. Không có ngày "đúng" chung cho cả nước.
Mâm lễ rằm tháng Mười và cơm mới
Mâm cúng cơm mới đúng tinh thần nhất là có món làm từ gạo, nếp của vụ mới. Phần còn lại tùy sản vật địa phương.
| Vùng | Món thường thấy | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đồng bằng Bắc Bộ | Cơm gạo mới, xôi nếp mới, cốm, canh cua, cá kho | Nhiều nhà làm thêm bánh dày |
| Bắc Trung Bộ | Cơm mới, cá đồng, rau vườn, chè kho | Tùy vùng còn có bánh lá |
| Nam Bộ | Cơm mới, canh chua, cá kho, bánh từ bột gạo mới | Thường gọi là cúng lúa mới |
| Thành phố | Một bát cơm gạo mới, đĩa quả, hoa | Giữ ý là chính |
Không cần mâm cao cỗ đầy. Một bát cơm trắng thơm, một đĩa muối vừng và chén nước cũng đủ nói lên điều cần nói.
Văn khấn gia tiên rằm tháng Mười, lễ cơm mới
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ chư vị Tôn thần, ngài Bản gia Táo quân, ngài Bản gia Thổ địa Long mạch Tôn thần.
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, Hiển khảo, Hiển tỷ, nội ngoại tiên tổ họ [điền họ].
Tín chủ con là [họ tên], cùng toàn gia quyến, ngụ tại [địa chỉ].
Hôm nay là ngày Rằm tháng Mười năm [điền năm can chi], nhân tiết Hạ nguyên, mùa màng đã gặt hái, tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa, cơm mới, lễ vật, trà quả dâng lên trước án.
Kính mời các cụ tiên tổ nội ngoại về chứng giám, thụ hưởng hương vị cơm mới mùa này.
Con cháu xin ghi nhớ công lao của người đi trước, cúi xin phù hộ cho gia đình mạnh khỏe, mùa sau thuận hòa, làm ăn đủ đầy.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám. Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Nhà ở thành phố, không có ruộng vẫn có thể giữ câu "mùa màng đã gặt hái" như lời tạ ơn chung, hoặc đổi thành "năm nay gia đình được ấm no".
Giải nghĩa và cách điền
Phần cần điền giống văn khấn rằm thường: họ tên, địa chỉ, năm can chi, họ nhà. Riêng câu về mùa màng là điểm nhấn của bài; có thể thêm chi tiết thật của nhà mình như "năm nay ruộng nhà được mùa" hay "năm nay gia đình chuyển nghề, được việc làm ổn định". Lời khấn có chi tiết thật bao giờ cũng ấm hơn câu khuôn mẫu.
Nếu cha mẹ còn sống thì bỏ hai chữ hiển khảo, hiển tỷ. Nhà không đốt vàng mã thì bỏ chữ kim ngân nếu có.
Giữ nếp cơm mới ở thành phố
Con cháu sống ở thành phố thường không biết gạo mình ăn là vụ nào. Có thể giữ nếp bằng cách mua gạo mới từ quê gửi lên hoặc chọn loại gạo mùa vụ vừa thu hoạch, nấu bữa cơm rằm tháng Mười rồi thắp hương. Kể cho con trẻ nghe vì sao có bữa cơm này là phần quý nhất của lễ.
Cốm mới cũng ra vào khoảng thời gian này ở miền Bắc. Một đĩa cốm đặt lên bàn thờ là cách dễ làm, dễ nhớ.
Lễ ở đình làng ngày Hạ nguyên
Nhiều làng còn giữ lễ tạ ơn thành hoàng sau mùa gặt ở đình. Người trong làng góp gạo, góp lễ, các cụ cao niên chủ lễ. Đây là sinh hoạt cộng đồng, ai về quê đúng dịp nên tham gia cùng họ hàng, vừa giữ nếp vừa gặp gỡ.
Tham gia lễ làng thì theo sự hướng dẫn của ban tế, không tự ý thắp hương ở các ban chưa được phép, và đóng góp theo tinh thần tự nguyện.
Cốm và xôi nếp mới: chọn và bày thế nào
Cốm ngon là cốm làm từ lúa nếp non, hạt dẹt, màu xanh tự nhiên hơi ngả vàng, cầm lên mềm và dẻo. Cốm xanh quá đậm, bóng nhẫy có thể đã được nhuộm màu; nên mua ở nơi quen. Cốm để lâu dễ khô và mất mùi, vì vậy chỉ mua vừa đủ cho mâm lễ và bữa ăn trong ngày, gói bằng lá sen hoặc lá dáy như cách truyền thống để giữ ẩm.
Xôi nếp mới nên đồ vừa chín, không quá nát, bày trên đĩa sạch, phủ lá chuối hoặc đậy nắp khi đặt lên bàn thờ để giữ nóng và tránh côn trùng. Một đĩa xôi trắng với muối vừng là đủ ý nghĩa; nhà khéo tay có thể làm xôi gấc cho màu đỏ may mắn. Không cần bày quá nhiều món làm từ gạo, bởi cái quý của lễ cơm mới là tấm lòng biết ơn chứ không phải số lượng.
Kể chuyện cơm mới cho trẻ nhỏ
Trẻ con lớn lên ở thành phố ít khi thấy ruộng lúa chín. Một mâm cơm mới là dịp tốt để kể cho các cháu nghe hạt gạo đi từ cánh đồng tới bát cơm như thế nào: gieo mạ, cấy lúa, chăm bón, gặt, phơi, xay xát. Cho các cháu tự tay đặt bát cơm lên bàn thờ, chắp tay đứng cạnh khi người lớn khấn, rồi cùng ăn bữa cơm sau lễ.
Những ký ức như vậy giữ nếp nhà bền hơn mọi lời dặn. Lớn lên, các cháu có thể không nhớ từng câu trong bài khấn, nhưng sẽ nhớ mùi cơm mới và câu chuyện về ông bà.
An toàn thực phẩm với mâm cỗ rằm
Mâm cỗ để lâu trên bàn thờ trong thời tiết còn ấm có thể bị ruồi, kiến, và đồ ăn nhanh hỏng. Nên đậy lồng bàn sau khi khấn, hạ lễ trong khoảng một giờ, cất đồ ăn vào tủ lạnh nếu chưa dùng ngay. Cơm, xôi để lâu ở nhiệt độ phòng rồi hâm lại vẫn có thể gây ngộ độc vì có những độc tố không mất đi khi đun nóng lại.
Chuẩn bị đồ thờ cho mùa lễ cuối năm
Sau rằm tháng Mười là tới mùa cuối năm với ông Công ông Táo và Tết. Đây là lúc tiện để rà lại bàn thờ: bát hương có nứt không, đèn có chập điện không, lọ hoa có rỉ nước không. Ai cần thay đồ có thể tham khảo lư hương và đồ thờ tại Thế Giới Phong Thủy, chọn chất liệu dễ lau chùi, chân đế vững.
Gạo mới, nấu sao cho thơm
Gạo vụ mới thường nhiều nước hơn gạo để lâu, nên khi nấu bớt nước một chút so với thường lệ để cơm không nhão. Vo gạo nhẹ tay, không chà xát mạnh làm mất lớp cám thơm. Nồi cơm đầu tiên của vụ mới được nhiều nhà nấu bằng nồi gang hoặc nồi đất để có lớp cháy giòn, giữ lại hương vị ngày xưa. Bát cơm đặt lên bàn thờ là bát cơm ngon nhất, xới phần giữa nồi, không xới phần cháy.
Ý nghĩa còn lại của một lễ cũ
Rằm tháng Mười không còn là ngày nghỉ, cũng ít ai còn trực tiếp gặt lúa. Nhưng tinh thần "ăn quả nhớ kẻ trồng cây" của lễ cơm mới vẫn nguyên giá trị. Một bữa cơm cả nhà ngồi cùng nhau, kể về ông bà và mảnh ruộng xưa, là cách giữ lễ mà không cần câu nệ hình thức.