Văn khấn rước ông bà về ăn Tết: lễ đón gia tiên chiều cuối năm và cách làm ở từng miền
Trả lời ngắn: lễ rước ông bà là lễ thắp hương mời tổ tiên về nhà ăn Tết, thường làm chiều ngày cuối năm, sau khi đã dọn dẹp và bày biện bàn thờ. Lời khấn nêu rõ việc kính mời các cụ "về đón Xuân, ăn Tết cùng con cháu". Nhiều nhà gộp lễ này vào lễ tất niên; tách hay gộp đều đúng nếp.
Ý nghĩa lễ rước ông bà
Người Việt quan niệm ông bà tổ tiên tuy đã khuất vẫn gần gũi với con cháu, nên mỗi dịp Tết đều mời về sum họp. Lễ rước ông bà vì thế mang không khí ấm cúng: nhà cửa sạch sẽ, cây nêu, cành đào, mâm quả sẵn sàng như đón người thân đi xa trở về.
Tương ứng với lễ rước là lễ đưa ông bà, tức lễ hóa vàng sau Tết. Giữa hai lễ ấy, ba ngày Tết nhiều nhà thắp hương, cúng cơm mỗi ngày như mời ông bà dùng bữa cùng gia đình.
Lễ rước ở các vùng khác nhau thế nào
Ở nhiều làng Bắc Bộ, con cháu ra mộ thắp hương "mời" ông bà từ chiều hai mươi chín, ba mươi, rồi về nhà làm lễ tại bàn thờ. Ở miền Trung, lễ rước ông bà thường gắn với tất niên, có nơi gọi là lễ "rước tổ tiên". Ở miền Nam, nhiều gia đình cúng rước ông bà trưa hoặc chiều ba mươi với mâm cơm gồm thịt kho, canh khổ qua, dưa giá.
Không có vùng nào "đúng hơn". Con cháu ở xa quê có thể làm theo nếp quê gốc, hoặc theo nơi mình đang sống, miễn có lòng thành.
Chuẩn bị lễ rước
- Lau dọn bàn thờ, rửa đồ thờ, thay nước, cắm hoa mới từ một hai ngày trước.
- Bày mâm ngũ quả, trầu cau, rượu, bánh chưng hoặc bánh tét.
- Mâm cơm hoặc mâm lễ nhẹ tùy nhà; nhiều nơi dùng chính mâm tất niên.
- Người khấn mặc quần áo chỉnh tề; cả nhà có mặt càng tốt.
Nếu ra mộ mời ông bà, đi thành nhóm, mang theo nước, đèn pin nếu về muộn; không đốt hương nến bừa ở bãi cỏ khô ven nghĩa trang.
Văn khấn rước ông bà về ăn Tết
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ chư vị Tôn thần, ngài Bản gia Táo quân, ngài Bản gia Thổ địa Long mạch Tôn thần.
Con kính lạy các cụ Cao tằng Tổ khảo, Cao tằng Tổ tỷ, Hiển khảo, Hiển tỷ, nội ngoại tiên tổ họ [điền họ], các vị Bá thúc huynh đệ, cô di tỷ muội, nội ngoại gia tiên.
Tín chủ con là [họ tên], cùng toàn gia quyến, ngụ tại [địa chỉ].
Hôm nay là ngày [ba mươi / hai mươi chín] tháng Chạp năm [điền năm can chi], năm cũ đã hết, năm mới sắp sang. Nhà cửa đã quét dọn, lễ vật đã sửa biện, con cháu thành tâm thắp nén hương thơm.
Kính mời các cụ tiên tổ nội ngoại về nhà đón Xuân, ăn Tết cùng con cháu, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Cúi xin phù hộ cho toàn gia năm mới bình an, mạnh khỏe, con cháu hiếu thuận, gia đạo hưng long.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám. Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Giải nghĩa các xưng hô
"Cao tằng tổ khảo, tổ tỷ" là các đời ông bà, cụ kỵ xa. "Bá thúc huynh đệ" là bác, chú, anh em; "cô di tỷ muội" là cô, dì, chị em gái đã khuất. Lời khấn rước Tết thường liệt kê rộng như vậy để mời đủ những người thân đã mất, kể cả người không có con cháu thờ riêng.
Nhà nào biết rõ ông bà, cha mẹ đã khuất có thể đọc thêm tên húy từng người sau phần chung. Không bắt buộc, nhưng nhiều gia đình thấy như thế gần gũi hơn.
Gộp với lễ tất niên hay làm riêng
Nếu làm hai lễ riêng, lễ tất niên dùng để báo năm cũ qua và tạ ơn, lễ rước dùng để mời ông bà ở lại ăn Tết. Nếu gộp, chỉ cần thêm câu mời "ở lại đón Xuân cùng con cháu" vào văn khấn tất niên.
| Cách làm | Khi nào phù hợp |
|---|---|
| Gộp một lễ | Gia đình nhỏ, con cháu về muộn, nhà ở thành phố |
| Hai lễ riêng | Gia đình giữ nếp quê, có ra mộ mời ông bà, đông con cháu |
| Ra mộ mời rồi về nhà khấn | Làng quê có nghĩa trang gần, giữ tục cũ |
Ba ngày Tết: thắp hương và cúng cơm
Sau lễ rước, trong ba ngày Tết nhiều nhà giữ hương khói không tắt hẳn ban ngày, mỗi bữa cơm mời ông bà trước khi ăn. Văn khấn cúng cơm các ngày Tết có bài riêng trong chuyên mục này. Ban đêm, khi đi ngủ, nên tắt nến, để đèn điện; giữ hương "không tắt" bằng cách thắp nén mới khi có người ở nhà, không phải để lửa qua đêm không ai trông.
Cây nêu, câu đối và những dấu hiệu "đón" của ngày Tết
Ngày xưa, nhiều làng Bắc Bộ dựng cây nêu trước sân từ hai mươi ba tháng Chạp, trên ngọn treo khánh, treo chuông gió, như dấu hiệu báo nhà có chủ, có người thân về đón Tết. Câu đối đỏ dán cửa, tranh Đông Hồ treo tường, bình hoa đào cắm giữa nhà đều mang ý mời gọi điều lành và báo với tổ tiên rằng nhà đã sẵn sàng.
Ở thành phố, ít nhà còn dựng nêu, nhưng một cành đào, chậu mai, đôi câu đối nhỏ hay chiếc đèn lồng trước cửa vẫn tạo được không khí ấy. Những thứ này không thay được lễ rước, chỉ là cách làm cho ngôi nhà có "dáng Tết", để khi thắp nén hương mời ông bà, cả nhà thấy trong lòng ấm hơn.
Lễ rước ở nhà con trưởng và nhà các con thứ
Theo nếp nhiều dòng họ, ông bà, cha mẹ được thờ chính ở nhà con trưởng. Lễ rước Tết vì vậy làm long trọng nhất ở nhà trưởng; các con thứ có thể về nhà trưởng cùng lễ, hoặc làm lễ ở nhà mình với lời khấn mời ông bà ghé về.
Ngày nay nhiều gia đình đông con sống ở các thành phố khác nhau, mỗi nhà đều lập bàn thờ. Không có gì sai khi nhiều con cùng mời ông bà về ăn Tết ở nhà mình; quan niệm dân gian cho rằng tổ tiên ở đâu con cháu thành tâm thì về đó. Điều đáng tránh chỉ là anh em so bì mâm ai to hơn, nhà ai được "chính thờ" — những chuyện làm buồn lòng người đã khuất hơn bất cứ thiếu sót lễ nghi nào.
Con cháu ở xa không về kịp
Người đi làm, đi học xa không về được vẫn có thể tham gia lễ rước bằng cách gọi video cho gia đình lúc khấn, hoặc tự thắp nén hương nơi mình ở nếu điều kiện cho phép, khấn nôm mời ông bà "về với bố mẹ ở quê ăn Tết". Ông bà nào cũng hiểu con cháu đi xa vì kế sinh nhai.
Bày biện bàn thờ ngày Tết
Bàn thờ ngày Tết thường có đôi đèn, bát hương, mâm ngũ quả, lọ hoa, bánh chưng hoặc bánh tét, đĩa trầu cau, chai rượu, chén nước. Không cần bày quá nhiều khiến bàn thờ chật chội, dễ đổ, dễ bén lửa. Ai muốn bổ sung đĩa quả, lọ hoa hay đôi đèn cho năm mới có thể xem đèn thờ và đồ thờ tại Thế Giới Phong Thủy, chọn món vừa với bề ngang bàn thờ.
Đi tảo mộ trước Tết
Nhiều gia đình đi tảo mộ từ giữa tháng Chạp, dọn cỏ, sơn lại mộ, thắp hương mời ông bà về ăn Tết. Đi tảo mộ nên mang găng tay, dao cắt cỏ, nước uống; không đốt cỏ khô bằng lửa vì dễ cháy lan sang mộ khác. Thắp hương xong, đợi hương tàn bớt hoặc dập tắt trước khi về, nhất là khi nghĩa trang có nhiều cỏ khô.
Ở nhiều nhà, sau lễ rước ông bà, người lớn dặn con cháu giữ lời ăn tiếng nói trong mấy ngày Tết vì "ông bà đang ở nhà". Lời dặn ấy vừa là tín ngưỡng vừa là cách giữ không khí hòa thuận, tránh những cuộc cãi vã thường bùng lên khi cả đại gia đình tụ họp đông đủ.
Giữ tinh thần, bỏ bớt hình thức
Có những gia đình căng thẳng vì Tết: mâm phải đủ món, lễ phải đủ bước, ai làm sai thì bị trách. Ông bà khi còn sống chắc hẳn không mong con cháu cãi nhau vì một đĩa xôi bày lệch. Lễ rước ông bà đẹp nhất khi cả nhà vui vẻ, kể chuyện ông bà ngày xưa, và cùng nâng chén mừng năm mới.