Văn khấn tất niên chiều ba mươi Tết: bài khấn gia tiên, thần linh và cách sắp mâm cơm cuối năm
Trả lời ngắn: lễ tất niên cúng vào chiều hoặc trưa ngày cuối cùng của năm âm lịch (ba mươi, hoặc hai mươi chín nếu tháng thiếu). Gia chủ dâng mâm cơm cuối năm, đọc văn khấn kính lạy thần linh rồi mời tổ tiên, báo một năm đã qua và cầu cho năm mới. Sau lễ cả nhà cùng ăn bữa cơm tất niên.
Tất niên là gì và vì sao quan trọng
"Tất niên" nghĩa là hết năm. Lễ tất niên là lễ cúng khép lại năm cũ, thường là bữa cơm cúng lớn cuối cùng trước giao thừa. Với nhiều gia đình, đây là dịp con cháu đi xa về đông đủ nhất, cùng dọn nhà, lau bàn thờ, rồi ngồi bên mâm cơm kể chuyện một năm.
Trong lời khấn, gia chủ báo với tổ tiên và thần linh rằng năm cũ đã qua, cảm ơn những gì đã có, xin lỗi những điều chưa tròn, và mời ông bà ở lại ăn Tết cùng con cháu. Ở nhiều vùng miền Bắc, lễ tất niên đi liền với lễ rước ông bà về ăn Tết.
Ngày giờ cúng tất niên
Ngày cúng là ngày cuối tháng Chạp: ba mươi nếu tháng đủ, hai mươi chín nếu tháng thiếu. Nhiều gia đình, công ty làm tiệc tất niên sớm hơn vài ngày cho tiện người về quê; tiệc ấy là liên hoan, còn lễ cúng tất niên tại gia vẫn nên làm vào ngày cuối năm nếu được.
Giờ cúng thường là trưa hoặc chiều. Ai tin giờ hoàng đạo có thể tra lịch, nhưng không có tài liệu cổ nào nói cúng lệch giờ là hỏng lễ. Thời điểm cả nhà có mặt đông đủ mới là giờ đẹp nhất.
Mâm cơm tất niên ba miền
Mâm tất niên phản ánh sản vật và khẩu vị từng vùng. Không cần đủ "bốn bát sáu đĩa"; quan trọng là sạch sẽ, tươm tất.
| Miền | Món thường thấy |
|---|---|
| Bắc | Bánh chưng, gà luộc, giò lụa, nem rán, canh măng hoặc bóng, xôi gấc, dưa hành |
| Trung | Bánh tét, thịt heo luộc, nem chua, tré, chả, canh, dưa món, các món ram |
| Nam | Bánh tét, thịt kho tàu với trứng, canh khổ qua nhồi thịt, củ kiệu tôm khô, chả giò |
Ngoài mâm cơm, ban thờ còn có mâm ngũ quả, hoa (đào, mai, cúc, lay ơn…), trầu cau, rượu, nước, hương, nến hoặc đèn. Nhà có lễ chay thì thay các món mặn bằng món chay tương ứng.
Văn khấn tất niên dâng gia tiên (bản đầy đủ)
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân, ngài Bản gia Thổ địa Long mạch Tôn thần, các ngài Thần linh cai quản trong xứ này.
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, Hiển khảo, Hiển tỷ, nội ngoại tiên tổ họ [điền họ].
Tín chủ con là [họ tên], cùng toàn gia quyến, ngụ tại [địa chỉ].
Hôm nay là ngày [ba mươi / hai mươi chín] tháng Chạp năm [điền năm can chi], năm cũ sắp qua, năm mới sắp tới, tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật, mâm cơm, trà quả dâng lên trước án làm lễ tất niên.
Kính cáo chư vị Tôn thần, kính mời các cụ tiên tổ nội ngoại về chứng giám, thụ hưởng lễ vật, ở lại đón Xuân cùng con cháu.
Một năm qua, nhờ ơn che chở, gia đình con [kể ngắn một hai điều: được bình an, cháu thi đỗ, có việc làm…]. Những điều con cháu làm chưa phải, cúi xin lượng thứ.
Cúi xin phù hộ cho toàn gia năm mới mạnh khỏe, bình an, làm ăn chân chính, gia đạo hòa thuận.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám. Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Giải nghĩa và cách điền
Câu "kính cáo" là báo cáo một cách trang trọng. Câu "ở lại đón Xuân cùng con cháu" chính là lời mời ông bà ở lại ăn Tết, nên những nhà làm lễ rước ông bà riêng có thể đọc gộp ở đây.
Phần đáng giá nhất của bài là câu kể lại năm qua. Thay vì đọc khuôn, hãy nói một hai điều thật: "năm nay bố khỏe lại sau đợt ốm", "cháu Minh vào được đại học". Một lời khấn có chi tiết thật bao giờ cũng gần gũi và cảm động hơn.
Tháng Chạp đủ ba mươi ngày thì điền "ba mươi"; tháng thiếu chỉ có hai mươi chín ngày thì điền "hai mươi chín". Năm can chi điền theo năm cũ đang kết thúc.
Bản gọn cho gia đình bận rộn
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy chư vị Tôn thần, thần linh cai quản nơi này, cùng tiên tổ nội ngoại họ [điền].
Con là [họ tên], ở tại [địa chỉ]. Hôm nay ngày cuối năm [năm can chi], con thành tâm dâng mâm cơm tất niên, kính mời ông bà về hưởng lễ và ở lại đón Tết cùng con cháu.
Cúi xin phù hộ cả nhà năm mới bình an, mạnh khỏe. Nam mô A Di Đà Phật!
Thần linh trước, gia tiên sau
Nhà có ban thần linh riêng thì thắp hương, khấn ban thần linh trước bằng lời ngắn báo năm cũ qua, cảm ơn thần linh đã che chở nhà cửa; sau đó mới làm lễ gia tiên. Nhà một bàn thờ chung dùng bài đầy đủ ở trên vì đã có phần kính lạy thần linh ở đầu.
Ở cửa hàng có ban Thần Tài – Thổ Địa, chủ cửa hàng thường làm lễ tất niên riêng vào ngày đóng cửa nghỉ Tết, với lời khấn cảm ơn một năm buôn bán.
Hóa vàng sau lễ tất niên: có cần không
Nhiều nhà không hóa vàng ngày tất niên mà để tới ngày hóa vàng sau Tết. Một số nhà đốt một phần vàng mã ngay chiều ba mươi. Đây là nếp riêng từng nơi.
- Đốt trong chậu kim loại ở sân, nơi thoáng, xa mái tôn, dây điện và cây khô.
- Không đốt ở ban công chung cư, hành lang, gầm cầu thang.
- Có người trông tới khi lửa tắt hẳn, dội nước tro nguội trước khi bỏ.
- Trẻ nhỏ đứng xa; không ném bình xịt, bật lửa vào đống lửa.
Ngày cuối năm, gió hanh khô, cháy nhà do đốt vàng mã không hiếm. Giảm lượng vàng mã là lựa chọn được nhiều chùa và gia đình khuyến khích.
Những điều con cháu hay hỏi
Có cần mâm cơm tất niên thật thịnh soạn? Không. Mâm vừa sức, đủ món nhà thường ăn ngày Tết là được. Người đi làm xa không về kịp có được khấn không? Có thể khấn nôm ở nơi mình đang ở, hoặc nhờ người nhà thắp thêm nén hương nói tên mình. Nhà có tang trong năm có làm tất niên không? Vẫn làm lễ cúng gia tiên như thường, thường kiêng bày trò vui ồn ào và không treo câu đối đỏ theo nếp nhiều nơi.
Chuẩn bị bàn thờ trước tất niên
Trước lễ tất niên vài ngày, nhiều nhà lau dọn bàn thờ, rút tỉa chân hương theo nếp. Đây là lúc tiện để thay bát hương nứt, thay đèn thờ chập chờn, bổ sung lọ hoa, đĩa quả. Ai cần có thể xem bát hương và đồ thờ tại Thế Giới Phong Thủy, chọn sớm để kịp trước những ngày cao điểm cuối năm.
Dọn bàn thờ trước tất niên: làm theo thứ tự
Trước lễ tất niên, việc dọn bàn thờ thường làm từ hai mươi bảy, hai mươi tám tháng Chạp. Thứ tự gọn nhất là: thắp nén hương xin phép, hạ đồ thờ xuống bàn sạch, lau bụi từ trên xuống, rửa đồ đồng đồ sứ, lau khô, rồi bày lại. Bát hương thì nhiều nhà kiêng di chuyển; có thể lau quanh miệng bát và rút bớt chân hương, giữ lại số lẻ chân hương theo nếp nhà.
Đồ đồng nên lau bằng khăn mềm và dung dịch chuyên dùng hoặc nước chanh pha loãng rồi lau khô ngay, không dùng giấy nhám làm xước lớp mạ. Tượng gỗ sơn son chỉ lau bằng khăn khô hoặc hơi ẩm.
Tất niên ở công ty và tất niên ở nhà
Nhiều người đi làm dự tiệc tất niên công ty trước Tết cả tuần. Đó là bữa liên hoan cuối năm, không thay được lễ tất niên ở nhà. Nếu tiệc công ty trùng ngày cuối năm, hãy thu xếp về nhà kịp bữa cơm cúng; với cha mẹ ở quê, con cái có mặt trong bữa tất niên còn quý hơn món quà đắt tiền gửi về.
Một điểm nhỏ thường bị quên: trước khi khấn, tắt bớt nhạc Tết, ti vi để cả nhà nghe được lời khấn. Lời kể lại năm cũ trong bài khấn tất niên là dịp hiếm hoi các thành viên cùng nghe người chủ lễ nói về những điều đã qua; giữ không khí yên tĩnh vài phút sẽ khiến bữa cơm sau đó ấm cúng hơn.
Một bữa cơm, nhiều thế hệ
Sau lễ, mâm cơm được hạ xuống cho cả nhà dùng. Đây là khoảnh khắc ý nghĩa nhất của tất niên: người lớn kể chuyện năm cũ, con trẻ được nghe về ông bà, cả nhà cùng nghĩ về năm mới. Giữ được bữa cơm ấy, dù đơn sơ, là giữ được hồn của Tết.